Hieronder vindt u enige tips van stadsdichter Hans van Bergen voor het maken van een gedicht.

Tip 1: Weet waar je naar toe wilt.

Als je niet weet waar je naartoe wil, hoe kun je er dan komen?
Vraag je voor je begint te schrijven af waar je gedicht over moet gaan. Wat moet je gedicht overbrengen bij de lezer? Wil je hem laten voelen hoe het was om vele weken in een autoloze buurt te wonen, of wil je laten voelen hoe het is om in een fijne wijk te wonen? Of wil je een beeld van de toekomst van de wijk schetsen. Misschien wil je de lezer wel in mooie woorden een beeld geven van het verleden en de toekomst van je wijk? Alles kan, maar als je voor je de pen ter hand neemt (of achter het toetsenbord van je computer kruipt) weet waar je naartoe wilt met je gedicht, loopt het gedicht uiteindelijk veel beter. Probeer elk beeld dat je met woorden oproept in je gedicht af te stemmen op je hoofddoel.

Tip 2: Vermijd clichés.

Een cliché is een woord of een zin die zo vaak gebruikt wordt in ons taalgebruik dat ze niet meer origineel is. Voorbeelden zijn "Zo groen als gras", "Zo wit als sneeuw", "Lijkbleek", "Zo zwart als roet", "Bezig als een bij" en "Eten als een paard". Je kunt er ongetwijfeld zelf nog veel meer bedenken. Gedichten winnen juist aan kracht als ze originele beelden oproepen. Beelden die fris en nieuw zijn of de lezer verbazen. Je kunt bijvoorbeeld zeggen:

• "Bomen groeien naar de lucht".

Maar veel poëtischer en origineler is het als je bijvoorbeeld schrijft:

• "De aarde reikt met houten handen naar de wolken"

Als je gedicht vol met clichés staat wordt het vervelend en saai. Zoek daarom naar verfrissende beelden die op een nieuwe manier zeggen wat jij voelt en over wil brengen bij de lezer.

Tip 3: Voorkom "tranentrekkers"

Je kent ze wel in de muziek: de smartlappen. Liedjes die soms zo vol met zieligheid zitten dat ze soms een beetje lachwekkend worden en je ze eigenlijk niet meer serieus neemt. Dat zelfde kan ook gebeuren met gedichten als ze alleen over bijvoorbeeld dat je iets of iemand mist of over de dood. Zinnen als "en toen was je er niet meer" kunnen de doodsteek zijn voor de kracht van je gedicht. Als je iets of iemand mist, laat dat dan op een andere manier voelen in gedicht. Schrijf bijvoorbeeld:

• "Nog steeds toont elk herfstblad jouw gezicht".

In zo’n zin staat dan niet duidelijk dat je iemand mist, maar de lezer voelt dat wel uit die zin. Als een gedicht overdreven sentimenteel gaat klinken, verliest je gedicht zijn geloofwaardigheid.

Tip 4: Gebruik sterke beelden.

Er wordt wel eens gezegd dat een dichter een schilder met woorden is. Een goed gedicht moet zulke sterke beelden oproepen bij de lezer dat eigenlijk al zijn zintuigen geprikkeld worden:

• het zicht
• het gehoor
• de reuk
• het gevoel
• de smaak
• beweging

Voorbeelden zijn:

• "Het late zonlicht schildert de tuin dieprood" (Het zicht)
• "Denderende wind brult door de bomen" (Het gehoor)
• "Pinguïns waggelen naar hun nesten" (Beweging)

Probeer frisse en rake beelden in je gedichten te verwerken die de lezer het gevoel geven dat hij of zij samen met de dichter op de plek staat die in het gedicht besproken wordt en alles hoort, ziet, proeft en ruikt wat zich daar afspeelt.

Tip 5: Gebruik Metaforen en vergelijkingen

Een metafoor vergelijkt iets of iemand met iets anders.

• Bijvoorbeeld: "De danser is een slang op het podium".

Dit betekent niet dat de plaatselijke dansvereniging bij de dierentuin een slang heeft geleend en die laat dansen op het podium. Wat deze zin aangeeft is dat de danser heel sierlijk en bewegelijk danst: als een slang. Op deze manier creëer je ook weer sterke beelden die je gedicht veel meer kracht geven.
Een vergelijking is een zin waarin je iemand of iets vergelijkt met iets anders door het woord "als" te gebruiken.

• Bijvoorbeeld: "Hij was zo nieuwsgierig als een jong poesje" of "In die nieuwe kleren was hij zo statig als een eik"

Misschien is het nog even goed om op te merken dat het niet zo is dat de metafoor beter of poëtischer zou zijn om in een gedicht te gebruiken dan een vergelijking. Het zijn beide hulpmiddelen om je gedicht sterker te maken. Ga gewoon af op jouw gevoel wanneer je welk hulpmiddel wil gebruiken.

Tip 6: Gebruik concrete woorden in plaats van abstracte woorden.

Concrete woorden beschrijven die dingen die de mensen met hun zintuigen kunnen ervaren.
Bijvoorbeeld:

• oranje
• fietsen
• warm
• poes
• wolken

Concrete woorden kun je horen, zien, voelen, ruiken of proeven. Een dichter gebruikt concrete woorden zodat de lezer zich een helder beeld kan vormen over waar het gedicht over gaat.

Abstracte woorden verwijzen meer naar gevoelens, naar dingen die eigenlijk voor iedereen anders kunnen zijn. Bijvoorbeeld:

• vrijheid
• geluk
• liefde
• lekker

Deze woorden geven meer een gevoel aan en dat kan voor iedereen anders zijn. Wat voor de een vrijheid is kan dat voor de ander nog lang niet zijn. Of van iets wat de een juist erg lekker vindt, kan een ander juist walgen.

Het gevaar bestaat erin dat als je abstracte woorden gebruikt, jij en je lezer langs elkaar heen praten en je de lezer niet bereikt met wat je schrijft. Concrete woorden maken je gedicht vaak veel duidelijker. Dat wil echter niet zeggen dat je gedicht daardoor misschien minder "poëtisch" wordt. Laten we als voorbeeld de zin "Ze was gelukkig" nemen.

Zoals gezegd is "geluk" een abstract woord dat voor iedereen een andere betekenis kan hebben. Wil je het beeld nu veel concreter maken dan kun je bijvoorbeeld zeggen:

• "Haar lach verbreidde zich als zonlicht"

In deze zin staan als vervanging van het woord "geluk" twee concrete woorden. Namelijk "lach" en "zonlicht". Door de lach als zonlicht te beschrijven, geef je meteen aan dat de persoon waar het gedicht over gaat zich blij of gelukkig voelt. Of heb je op het gezicht van iemand die diepongelukkig is al eens een "lach als zonlicht" gezien?